What happens then is spiritual sealing … for after the baptism with water takes place the completion when the Holy Spirit is poured out by the prayer of the bishop
St. Ambrose

I came across them by pure chance. As it turned out, I put them into a book about the history of Christian mysticism. It seems that I used them once as a bookmark and then forgot all about them. Two photographs taken after my confirmation, kindly scanned for me
by the mother of American boys who were confirmed together with me in St. Anne and St. Mary Old Catholic Cathedral in Haarlem, which is also used by the local Anglican parish, on March 5th 2006. In them, the three of us stand holding burning candles accompanied by the suffragan Bishop of the Diocese of Gibraltar in Europe, the Rt. Rev. David Hamid, who confirmed us, and Fr. Brian Richards, the then priest-in-charge of the Haarlem Anglican congregation. I sometimes speak of Brian as the person who “turned me” from a liberal Protestant into an (Anglo-)Catholic, and also from an ordained minister in the Remonstrant Church to a lay Anglican, whom I consider myself until today, notwithstanding moving under the Old Catholic jurisdiction (about one and a half year afterwards).

Such unexpected findings always awaken something in a person. Above all, they bring memories. How slim was I these six years ago; I’m curious if I still would fit in that jacket – one of a few, by the way, in which even I like the way I look The blue shirt doesn’t seem to me today the most fortunate choice; perhaps I should have chosen a classic white one instead. I recall that weekend very well. On Saturday the Bishop arrived and in the afternoon I was invited for a conversation. I remember that he asked me, among other things, why I had chosen Anglicanism, and not some high church Protestant congregation, for instance, and I – by the book and in a Catholic manner – stammered something in my lousy English about the Apostolic Succession and the threefold church ministry (after all, I was already studying at the Old Catholic Theological Seminary and my head was full of such ready-made formulas, and the influence of Brian shouldn’t be underestimated either). We talked also about my desire to serve as a priest in the Anglican church. It didn’t cross my mind then that six years later it would still be only a desire; but what can you do – such things happen in life. I should add, however, that all this time I have remembered the words spoken then by Bishop David: If it is God’s will, it will happen. Amen…

But looking at these “pics” brought something else. The question WHAT DID ACTUALLY HAPPEN THEN, WHAT WAS MY CONFIRMATION FOR ME? Our Facebook friend from Texas, the Rev. Dr. Greg Neal, a minister of the United Methodist Church, writes in his book – excellent, by the way – Grace Upon Grace:

But what does confirmation do? It is our Affirmation of Faith, our response to grace, our saying “yes” to grace, our saying “yes” to God’s love. In confirmation, the baptized are saying, for the first time before a congregation, that they claim for themselves the grace which was proclaimed for them in their baptisms. Confirmation, hence, completes the Sacrament of Baptism.

…

Baptism may be understood as reflecting prevenient grace;
confirmation can be understood as reflecting justifying grace. In confirmation, the believer affirms their faith in Jesus Christ and enters into full membership within the Body of Christ. In baptism, God claims us as his very own Children; in confirmation we proclaim God as our Eternal Father, and Jesus Christ as our Lord and Savior.

Greg presents here the Arminian variant of the classic Protestant approach, outlined for the first time systematically be Luther’s coworker, Philipp Melanchthon, in his Loci Communes from 1536. According to it the confirmation is the affirmation and the act of acceptance of Baptism (the baptismal vows). Doubtlessly it is a very important aspect of that act, but is it the most important (or even the only) one? Protestant Pietists understood it a bit differently (and that is why I have to admit my surprise at the fact that this aspect of confirmation was omitted by a Methodist theologian; after all Methodism originated from Pietism!) The integral part of confirmation in Pietist congregations was the laying on of hands combined with the call  Nimm hin den Heiligen Geist… (Take the Holy Spirit into yourself). This call instantly reminds me of the formula accompanying the lying on of hands during the Confirmation according to the 1979 BCP:

Strengthen, O Lord, your servant with your Holy Spirit; empower him for your service; and sustain him all the days of his life. Amen.

An Old Catholic theologian, the Most Rev. Andreas Rinkel (1889-1979), the canonical Archbishop of Utrecht and the spiritual leader of the Union of Utrecht in the years 1937-1970, affirms in his Dogmatische theologie (lectures given in the Seminary in Amersfoort, part IV, p. 48, 1956) the aspect which Protestants accentuate, writing:

The confirmation fulfills, affirms and activates the work of Baptism in us

Immediately to add, however, that

It does it by giving us the Holy Spirit. He, to whom we belong, becomes our possession, our instrument, our weapon. He marks us, seals us (sphragizein, signare) as baptized,…

“The gift of the Spirit” is at the same time the fulfillment, immersion (poisthenai), anointment (chriein, chrisma) with the imperishable, life-giving, holy life of God himself, who, as the Holy Spirit, finds in our spirit, which is the image of God, an anchor-point and his chance to conquer, penetrate, enliven and fill us.

The confirmation is not above all (or even only) about us AFFIRMING as adults (or adolescents) what happened in our Baptism, but ACCEPTING THE AFFIRMATION AND CONFIRMATION FROM GOD’S HANDS. To be honest, I have always wondered that Protestantism, putting as much emphasis of God’s grace, God’s acts, God’s work as it does, with regard to the confirmation underlines above all the human activity, human decision (without a doubt also very important!). Catholicism, on the other hand, perceived by many
Protestants as putting too much emphasis on (human) works, with regard to the confirmation underlines the aspect of the gift – the gift of the Holy Spirit. Despite the fact that almost a quarter of a century went by, I perfectly remember my confirmation in the Reformed Church in Poland (which couldn’t be recognized as such in the Anglican Church because it was not done by a bishop). Its integral part was the laying on of hands coupled with a blessing. It was not – strictly speaking – an act of passing on of the gift of the Holy Spirit, but in any case a blessing that you RECEIVE. I remember also, however, that during the preparation for confirmation the emphasis was not on this act but on the public confession of faith and making the vows that were made for us during Baptism, so still on our own activity. In the Dutch Reformed tradition it is expressed even in the name of the ceremony. There is no mention of confirmation but of “confession” (belijdenis) which you make (belijdenis doen).

When I look at these photographs from six years ago and the certificate I received then, I realize once again that BOTH THE ASPECTS were important for me then. After seven years of functioning in a church which, however not rejecting officially the historic Creeds, didn’t require its members to “sign” them but rather encouraged them to prepare their own, personal ones, I felt the need of a public confession of faith that has been confessed by Christians for centuries and to declare by that my belonging to the church of all ages. At the same time, however, realizing that I was standing at the threshold of a new period in my life and facing new challenges (which, by the way, turned out – at least in part – to be different and incomparably more difficult than I could have suspected), I desired above all sustenance. Without a doubt I was affirming something, but above all I myself was in need of affirmation and confirmation. And, judging it years later, I conclude that I received it, even if sometimes in a completely unexpected manner and from a completely unexpected direction. So it is with this Spirit that “blows wherever it pleases”…

Wówczas następuje duchowe zapieczętowanie (…) gdyż po chrzcie z wody ma jeszcze miejsce wypełnienie, gdy przez modlitwę biskupa wylany zostaje Duch Święty
św. Ambroży z Mediolanu

Wpadły mi w ręce zupełnie przypadkowo. Jak się okazuje, wsadziłem je do książki o historii mistyki chrześcijańskiej. Jak widać, posłużyły mi kiedyś za zakładkę, a potem zapomniałem o nich. Dwa zdjęcia z mojego bierzmowania, uprzejmie wowczas zeskanowane dla mnie przez matkę amerykańskich chłopców, których konfirmowano (bierzmowano) wraz ze mną 5 marca 2006 r. w starokatolickiej katedrze pw. św. Anny i Najświętszej Marii Panny w Haarlemie, która jest jednocześnie siedzibą tamtejszej parafii anglikańskiej. Stoimy na nich w trójkę, trzymając w rękach zapalone świece. Towarzyszą nam biskup-sufragan diecezji Gibraltaru w Europie, przew. David Hamid, ktory dokonał aktu konfirmacji, i o. Brian Richards, kapłan sprawujący wówczas pieczę nad haarlemską wspolnotą anglikańską. O Brianie zwykłem mawiać, że ‘przerobił’ mnie z liberalnego protestanta na (anglo-)katolika, a przy okazji z pastora w Kościele Remonstrantów na świeckiego anglikanina, za którego uważam się po dziś dzień, mimo oficjalnego przejścia (jakieś półtora roku później) pod starokatolicką jurysdykcję.

Takie niespodziewane znaleziska zawsze coś tam w człowieku wywołują. Przede wszystkim falę wspomnień. Jakiż to ja bylem szczupły 6 lat temu; ciekawe czy wbiłbym się dziś w tę marynarkę – jedną z niewielu zresztą, w których odrobinę podobałem się nawet sam sobie . Niebieska koszula nie wydaje mi się dziś najszczęśliwszym wyborem; może trzeba było się jednak zdecydować na klasyczną biel. Przypominam sobie tamten weekend bardzo dobrze. W sobotę przyjechał biskup i po południu zaprosił mnie na rozmowę. Pamiętam, że zapytał m.in., dlaczego wybrałem anglikanizm, a nie np. jakąś wysokoliturgiczną wspólnotę protestancką, a ja – przepisowo i po katolicku – dukałem coś w swej kiepskiej angielszczyźnie o sukcesji apostolskiej i potrójnym urzędzie kościelnym (w końcu studiowałem już wtedy w starokatolickim Arcybiskupim Seminarium Teologicznym i miałem glowę pelną takich gotowych formułek, a i wplywu Briana nie należy nie doceniać). Rozmawialiśmy też o moim pragnieniu pełnienia kiedyś posługi kapłańskiej w Kościele anglikańskim. Przez myśl mi wtedy nie przeszło, ze 6 lat poźniej będzie to ciągle jeszcze jedynie pragnienie, ale cóż począć – tak też w życiu bywa. Trzeba jednak dodać i to, że przez caly ten czas nieodmiennie brzmią mi w uszach słowa wypowiedziane wówczas przez biskupa Davida: If it is God’s will, it will happen (‘Jeśli jest to wola Boża, to się spełni’). Amen…

Jednak widok tych ‘fotek’ przywołał jeszcze coś innego. Pytanie o to, CO SIĘ WÓWCZAS WŁAŚCIWIE WYDARZYŁO, CZYM BYŁO DLA MNIE MOJE BIERZMOWANIE? Nasz teksański znajomy z Facebooka, ks. Greg Neal ze Zjednoczonego Kosciola Metodystów pisze w swojej – znakomitej zresztą – książce Grace Upon Grace:

Co jednak sprawia konfirmacja? Jest to nasza Afirmacja Wiary, nasza odpowiedź na łaskę, nasze powiedzenie “tak” łasce, nasze powiedzenie “tak” Bożej miłości. W konfirmacji ochrzczeni mówią, po raz pierwszy przez obliczem wspólnoty, że zgłaszają gotowość przyjęcia łaski, którą im ogłoszono w chrzcie. Konfirmacja zatem dopełnia sakrament chrztu.

(…)

Chrzest można rozumieć jako odzwierciedlenie łaski
uprzedzającej; konfirmację jako odzwierciedlenie łaski usprawiedliwiającej. W konfirmacji wierzący potwierdza swoją wiarę w Jezusa Chrystusa i otrzymuje pełne członkostwo Ciała Chrystusowego. W chrzcie Bóg bierze sobie nas za swoje własne Dzieci; w konfirmacji my ogłaszamy Boga naszym Wiekuistym Ojcem a Jezusa Chrystusa naszym własnym Panem i Zbawicielem.

Greg prezentuje tutaj arminiańską postać klasycznego podejścia protestanckiego, przedstawionego po raz pierwszy w sposób systematyczny przez współpracownika Lutra, Filipa Melanchtona w jego Loci Communes z 1536 r. Według niego konfirmacja stanowi potwierdzenie i zaakceptowanie Chrztu (przyrzeczeń chrzcielnych). Bez wątpienia jest to bardzo istotny aspekt tego aktu, ale czy najistotniejszy (lub wręcz jedyny)? Dla protestanckich pietystów wyglądało to jednak nieco inaczej (i dlatego muszę przyznać, że dziwi mnie pominięcie tego wymiaru konfirmacji wlaśnie przez metodystycznego teologa; w końcu metodyzm wyrasta z pietyzmu!). Integralną częścią konfirmacji we wspólnotach pietystycznych było nałożenie rąk połączone z wezwaniem Nimm hin den Heiligen Geist… (Przyjmij Ducha Świętego). To wezwanie przywodzi od razu na myśl formułę, która towarzyszy nakładaniu rąk w czasie bierzmowania zgodnie z episkopalnym Modlitewnikiem Powszechnym z 1979 r.:

Umocnij, o Panie, swego sługę Twoim Duchem Świętym i dodaj mu sił na swoją służbę oraz podtrzymuj go przez wszystkie dni jego życia. Amen.

Teolog starokatolicki, ks. dr Andreas Rinkel (1889-1979), pełniący w latach 1937-1970 posługę kanonicznego arcybiskupa Utrechtu i zwierzchnika Unii Utrechckiej Kościołów starokatolickich, potwierdza w swojej Dogmatische theologie (zapisy wykładów wygłaszanych w Seminarium w Amersfoort, cz. IV str. 48, 1956 r.) aspekt, który wysuwają na czoło protestanci, pisząc:

Konfirmacja wypełnia, potwierdza i aktywuje dzieło Chrztu w nas

Natychmiast dodaje jednak:

Czyni to przez udzielenie nam Ducha Św. Ten, którego wlasnością jesteśmy, staje się naszym posiadaniem, naszym narzędziem, naszą bronią. Naznacza nas, pieczętuje (sphragizein, signare) jako ochrzczonych, (…).

“Dar Ducha” jest jednocześnie spełnieniem, zatopieniem (poisthenai), namaszczeniem (chriein, chrisma) nieprzemijającym, ożywiającym, świętym życiem samego Boga, który własnie jako Duch Św. znajduje w naszym duchu, który jest obrazem Bożym, swój punkt zaczepienia, swoją możliwość, by nas podbić, przeniknąć, ożywic i napełnić.

W konfirmacji/bierzmowaniu nie chodzi więc przede wszystkim (albo nawet wyłącznie) o to, że POTWIERDZAMY jako dorośli (lub prawie dorośli) ludzie to, co się wydarzyło w momencie naszego Chrztu, ale że PRZYJMUJEMY POTWIERDZENIE I UTWIERDZENIE Z RĄK BOŻYCH. Szczerze mowiąc, zawsze dziwiło mnie, że protestantyzm, kładący skądinąd tak ogromny nacisk na łaskę Bożą, Boże działanie, Boże dzieło, w odniesieniu do konfirmacji podkreśla przede wszystkim właśnie działanie człowieka, ludzką decyzję (skądinąd bez wątpienia bardzo istotną!). Z kolei katolicyzm, postrzegany przez wielu protestantów jako kładący (zbyt wielki) nacisk na uczynkowość, w odniesieniu do bierzmowania podkreśla właśnie aspekt daru – daru Ducha Świętego. Mimo że minęło już prawie ćwierć wieku, doskonale przypominam sobie moją konfirmację w Kościele Ewangelicko-Reformowanym w Polsce (która nie mogła zostać jako taka uznana przez Kościół anglikański, ponieważ nie udzielał jej biskup). Jej integralną częścią było co prawda nałożenie rąk połączone z błogosławieństwem. Nie był to w prawdzie – w sensie ścisłym – akt przekazania daru Ducha, ale mimo wszystko błogosławieństwo, ktore się OTRZYMUJE. Pamiętam jednak rownież, że w przygotowaniu do konfirmacji nacisk nie spoczywał na tym akcie lecz właśnie na publicznym zlożeniu wyznania wiary i tych samych obietnic, które złożono za nas w momencie Chrztu, a więc jednak na naszej własnej aktywności. U holenderskich reformowanych przejawia się to nawet w nazwie tej ceremonii. Nie mówią oni w ogóle o konfirmacji lecz o ‘wyznaniu’ (belijdenis), które się składa/czyni (belijdenis doen).

Gdy przyglądam się tym fotografiom sprzed sześciu lat i otrzymanemu wówczas certyfikatowi, uświadamiam sobie po raz kolejny, że w tamtym dniu ważne były dla mnie OBYDWA ASPEKTY. Po7 latach funkcjonowania w Kosciele, który, chociaż nie odrzucał oficjalnie historycznych wyznań wiary, nie wymagał od swoich członkow składania pod nimi ‘podpisu’ i zachęcał raczej do tworzenia własnych, osobistych, odczuwałem potrzebę publicznego wyznania wiary, które od wieków pozostaje wyznaniem wiary chrześcijan i zadeklarowania w ten sposób swojej przynależności do Kościoła wszystkich wieków. Zarazem jednak, świadomy tego, że stoję u progu nowego okresu w swoim życiu i w obliczu nowych wyzwań (które okazały się zresztą – przynajmniej po części – inne i nieporównywalnie trudniejsze aniżeli wówczas mogłem sądzić), przede wszystkim pragnąłem wsparcia. Bez wątpienia coś więc afirmowałem, ale ponad wszystko potrzebowałem afirmacji i konfirmacji. I, oceniając to z perspektywy lat, stwierdzam, że ją otrzymałem, nawet jeśli czasami w zupełnie nieoczekiwany sposób i z zupełnie nieoczekiwanej strony. Tak to już jednak jest z tym Duchem, który ‘wieje, dokąd chce’…

Jestem obrazem Twej niewysłowionej chwały, nawet jeśli noszę rany grzechu
Z prawosłwnej liturgii pogrzebowej dla świeckich

Kilka dni temu obchodziliśmy pamiątkę św. Juliany z Norwich, średniowiecznej pustelnicy, której pisma są szeroko znane i czytane w zachodnim chrześcijaństwie. Szczególnie słynie ona z wypowiedzi, które można interpretować jako aluzje do apokatastazy (czy powszechnego zbawienia) oraz używania metafory matki w opisie Chrystusa i Jego relacji z nami. Są to wystarczająco kontrowersyjne motywy, ponieważ jednak nie używa ona definitywnych czy dogmatycznych sformułowań w odniesieniu do, chociażby, apokatastazy, lecz jedynie mówi o Bożej woli i pragnieniu, jak wielu innych myślicieli chrześcijańskich, w oczach większości współczesnych teologów (nawet jeśli są wśród nich i tacy, którzy odrzucają wszelką sugestię powszechnego zbawienia) nie podważa to jej ortodoksji. Najbardziej problematyczną rzeczą w jej nauczaniu wydaje się jednak sposób, w jaki wypowiada się ona o duszy i o kondycji ludzkiej w odniesieniu do Boga. Nasz znajomy z Facebooka, ks. dr Gregory Neal, stwierdza na przykład w swoim artykule Divine Love and Semi-Gnosticism: Heretical Tendencies In The Thought of Julian of Norwich, że jej koncepcja jest w istocie gnostyczna i jako taka nie do pogodzenia z ortodoksyjnym nauczaniem chrześcijańskim. W najwyraźniejszy sposób wyraża Juliana to problematyczne twierdzenie w następującym pasażu z Objawień Bożej Miłości (Revelations of Divine Love):

(…) Pojęłam z absolutną pewnością, że w każdej duszy, która ma być zbawiona, jest Boża wola, która nigdy nie popadła w grzech i nigdy weń nie popadnie. Wola ta jest tak dobra, że nigdy nie pragnie zła, lecz zawsze dobra i, w obecności Boga, czyni je.

Powiedzieć, że coś jest nieortodoksyjne, ponieważ jest gnostyckie, oznacza fundamentalną krytykę. Dr Neal pisze, przedstawiając nauczanie Juliany:

Ta wola jest darem od Boga (…) Przedmiotem “zbawienia” jest zjednoczenie duszy z Bogiem, możliwe ponieważ w duszy istnieje cząstka Bożej woli, która jest bez grzechu (…) ta cząstka woli (…) rozumiana jest jako depozyt samej natury Bożej w ludzkiej duszy

A następnie stwierdza:

(…) Juliana otworzyła drogę dla wpływów gnostyckich; co najważniejsze, czyni to boską naturę w chrześcijaninie kanałem dla procesu zbawienia. Bez boskiej natury w duszy, natury niezdolnej do grzechu, niemożliwe byłoby jakiekolwiek ponowne zjednoczenie tego, co ludzkie z tym, co boskie, albowiem to, co Boże, nie jednoczyłoby się ponownie z tym, co nie jest bezgrzeszne. W istocie ta Boża substancja jest nie tylko bezgrzeszna i zdolna do zjednoczenia z Bogiem, ale nigdy nie utraciła wspólnoty z Nim.

Gdy czytam tę krytykę pism Juliany, wydaje mi się jednak, że może warto umieścić jej poglądy w kontekście teologii prawosławnej. Wierzę, że da się je obronić jako ortodoksyjne (w najszerszym, chrześcijańskim sensie), chciałbym więc podzielić się kilkoma refleksjami, nawet jeśli ta kwestia wymaga oczywiście o wiele solidniejszych studiów. Dwie rzeczy wydają się istotne: rozumienie obrazu Bożego, na który stworzony został człowiek, oraz Wcielenie, to jest Bogoczłowieczeństwo Chrystusa i nasze zjednoczenie z Nim. Teologia prawosławna rozróżnia pomiędzy obrazem i podobieństwem. Ten pierwszy jest niejako potencjałem, podczas gdy to drugie jest właściwym urzeczywistnieniem, postępowaniem na drodze ku zjednoczeniu z Bogiem, stawaniem się jak Bóg (theosis). Arcybiskup Kallistos Ware pisze:

Prawosławna myśl teologiczna kładzie ogromny nacisk na obraz Boży w człowieku. Człowiek jest “żyjącą teologią” i, ponieważ jest ikoną Boga, może Go odnaleźć, spoglądając w głąb własnego serca, powracając do siebie samego: “Królestwo Boże jest w was” (Łk 17:21). “Poznaj samego siebie”, mówi św. Antoni Pustelnik, “(…) Ten, kto zna siebie samego, zna Boga” (List 3; w Zbiorze Łacińskim i Greckim 6), “Jeśli jesteś czysty”, pisał święty Izaak Syryjczyk (koniec VII stulecia), “niebo znajduje się w tobie; w sobie samym ujrzysz aniołów i Pana aniołów” (cyt. za P. Evdokimov, L’Orthodoxie, str. 88). A o św. Pachomiuszu zanotowano: “W czystości swego serca ujrzał niewidzialnego Boga niczym w zwierciadle” (Pierwszy Żywot Grecki, 22).

Valerie A. Karras twierdzi, że problem kondycji ludzkiej

nie polega (…) na tym, że istoty ludzkie nie są naturalnie zorientowane na Boga. Problem naszej upadłej kondycji polega na tym, że, ponieważ zerwaliśmy wspólnotę z Bogiem, nasze duchowe spojrzenie jest tak “zamglone”, że nie nie potrafimy jasno rozpoznać, w jaki kierunek wskazuje nasza naturalna orientacja i dlatego nie potrafimy konsekwentnie poruszać się w tym kierunku, tj. przywrócić wspólnoty z Bogiem.

Prawosławna teologia uznaje, że ludzka wola nie jest całkowicie zepsuta, co koresponduje z pojęciem zakłóconego, ale wciąż obecnego obrazu Bożego. Praktycznie oznacza to, że w człowieku możemy odnaleźć pragnienie dobra i poszukiwania Boga, ale nie jest ono samo w sobie i samo z siebie wystarczająco mocne, aby pchnąć go ku Bogu i pokonać barierę grzechu. Karras pisze:

Prawosławie rozumie więc grzech przede wszystkim nie jako świadomy i zamierzony sprzeciw wobec Boga, ale raczej jako niemożność poznania siebie samego i Boga w jasny sposób. To tak, jakby Bóg wołał do nas i kroczył za nami w burzy, a my bylibyśmy przekonani, że słyszymy jego głos z innej strony i nadal oddalali się od Niego. (…) Wiele wyjaśnia, że greckie słowo, które tłumaczymy jako grzech, hamartia, oznacza “chybić celu”. Pomimo naszego nakierowania na Boga “chybimy celu” ponieważ nie tylko zamglone duchowe spojrzenie wynikające z naszej upadłej kondycji utrudnia nam widzenie Boga w jasny sposób, ale również dlatego, że nie jesteśmy w stanie naprawdę zrozumieć siebie samych; tak więc ustawicznie robimy rzeczy, które powodują, że czujemy się w niepełny i niesatysfakcjonujący sposób dobrzy czy szczęśliwi, ponieważ nie zdajemy sobie sprawy, że Bóg sam jest spełnieniem naszego wewnętrznego pragnienia i naturalnej dynamiki. Wyjaśniając teologię Maksyma Wyznawcy, Andrew Louth pisze: “(…) jeśli chodzi o upadłe stworzenia, ich własna natura została zakryta przed nimi samymi, przestały one wiedzieć, czego właściwie chcą, i doświadczają przymusu miłowania tego, co nie może dać spełnienia”. Ostatecznie to nie nasza naturalna ludzka wola wykazuje braki, lecz raczej to, w jaki sposób ją postrzegamy i jak ją wyrażamy; jak gorzko stwierdza Louth: “to frustrująca i konfundująca sprawa”.

Jak to rozwiązać i czym jest w takim razie zbawienie? Odpowiedź teologii prawosławnej brzmi: to Bogoczłowieczeństwo Jezusa i Jego zwycięstwo nad ludzką śmiertelnością przez zmartwychwstanie. Wschodniej soteriologii nie sformułowano w kategoriach prawnych – jak kara zastępcza – natomiast zawsze odnosi się ona do ontologii i zbawienia przez uczestnictwo w Chrystusie, który naprawił i przebóstwił ludzką naturę. Wyrażając to możliwie najprościej: każdy człowiek może mieć udział w naturze Chrystusa, która jest “homousious” (współistotna) z naszą naturą, a co za tym idzie w Bogu, który jest “homousious” (współistotny) z Chrystusem. Nie jest to jednak jednorazowe osiągnięcie, ale dynamiczny proces przebóstwienia, który odbywa się za sprawą Ducha Świętego. Jak pisze Mark Shuttleworth:

Poprzez Wcielenie Bóg przyjął i obdarzył chwałą nasze ciało oraz konsekrował i uświęcił nasze człowieczeństwo. Dał nam również Ducha Świętego. Przyjmując coraz bardziej Ducha Świętego w naszym codziennym życiu, stajemy się coraz bardziej podobni do Chrystusa i mamy możliwość bycia obdarowanymi w tym życiu oświeceniem i chwałą. Gdy mówimy o przyjmowaniu coraz bardziej Ducha Świętego, mówimy o tym w sensie przyswajania w coraz większym stopniu tego, co zostało nam już dane przez Boga. Przyjmujemy więcej z tego, co jesteśmy bardziej w stanie przyjąć.

Czy można więc powiedzieć, że gdy Juliana pisze o owej “woli duszy”, w istocie nawiązuje do obrazu Bożego, który, aby zostać odnowiony i uaktywniony – prowadzić nas ku Bogu -, uzależniony jest od “obecności Boga”? Ta obecność Boga może oznaczać Jego łaskę objawioną w przebóstwieniu ludzkiej natury w Chrystusie. Duch Święty i łaska są konieczne, aby zbliżyć nas do Boga i nie sądzę, aby cokolwiek w pismach Juliany podważało to. Jednakże rewolucyjną podstawę stanowi tutaj przebóstwienie, które następuje dzięki Chrystusowi oraz odnowienie i wywyższenie ludzkiej natury w Nim. Dotąd zaciemniona i bezsilna tęsknota ludzkiej duszy może zostać wypełniona w Chrystusie przez Bożą łaskę (“obecność”).

Powyższe to oczywiście jedynie bardzo ogólna próba pogodzenia poglądów Juliany z doktryną chrześcijańską. Wszystkie te sprawy, i nie tylko te, powinny zostać głębiej zbadane. Sądzę jednak, że z całą ostrożnością można uznać, że jej nauki bynajmniej nie są gnostyckie ani semi-gnostyckie, chyba że przyjmiemy, iż prawosławie jest również semi-gnostyckie (co jest oczywiście do pomyślenia). Przy czym pytanie, czy “gnostyckie” musi zawsze oznaczać niemożliwe do zaakceptowania, to naturalnie zupełnie inna sprawa. Ciekawiłoby mnie, jak ks. Neal zareaguje na moje propozycje.

I am the image of Thine inexpressible glory, even though I bear the wounds of sin
From the Orthodox funeral service for the laity

A few days ago we commemorated Julian of Norwich, the medieval anchoress and mystic whose writings are widely known and read in the Western Christian world. She is particularly famous for her statements that may be interpreted as hinting at apocatastasis, or universal salvation, and using the metaphor of a mother to describe Christ and his relation to us. These are controversial enough motives, but since she doesn’t use definitive or dogmatic terms with regard to, for example, apocatastasis, but merely talks about God’s will and desire, as many other Christian thinkers have done, they do not make her unorthodox in the eyes of most contemporary theologians (even though there are certainly also such that reject any suggestion of universal salvation whatsoever). The most problematic thing about her teaching, however, seems to be the way she speaks about the soul and human condition in relation to God. The Rev. Dr. Gregory Neal, our Facebook friend, for example, contends in his article Divine Love and Semi-Gnosticism: Heretical Tendencies In The Thought of Julian of Norwich that hers is in fact a Gnostic concept and so incompatible with orthodox Christian teachings. We find the problematic assertion expressed most clearly in this passage from Julian’s Revelations of Divine Love:

. . . I understood with absolute certainty that there is in every soul to be saved a godly will that never has assented to sin, and that never will. This will is so good that it never wills evil, but always wills good, and, in the sight of God, does good.

To say that something is unorthodox as Gnostic means a fundamental critique. Dr. Neal writes, describing the teaching of Julian:

This will is a gift of God … The object of “salvation” is the union of the soul with God, this union being possible because there is, within the soul, a portion of God’s will that is without sin.  … this portion of will is … viewed as a deposit of God’s very nature within the human soul

And then says that

… Julian opened up the road for gnostic influences; most importantly, it made the nature of God within the Christian the conduit for the salvation process.  Without the divine nature within the soul, a nature which is incapable of doing sin, it would be impossible for there to be any reunification of human and divine – for the Divine will not reunite with that which is not sinless.  Indeed, this divine substance is not only sinless and capable of unification with God, but also has never been removed from communion with God.

When I read this critique and Julian’s writings, however, it came to my mind that it may be worthwhile to present her views in the context of Orthodox theology. I believe that it is possible to defend them as orthodox (in the broadest, Christian sense), and so I would like to share a few reflections, even though of course this topic requires a much more thorough study. Two things seem important: the understanding of the image of God after which man was created and the implications of the Incarnation, that is the God-Manhood of Christ and our union with him. Orthodox theology distinguishes between image and likeness, the first being in a sense a potential, the other the actual realisation, advancing on the path towards union with God, becoming like God (theosis). Archbishop Kallistos Ware writes:

Orthodox religious thought lays the utmost emphasis on the image of God in man. Man is a ‘living theology,’ and because he is God’s icon, he can find God by looking within his own heart, by ‘returning within himself:’ “The Kingdom of God is within you” (Luke 17:21). ‘Know yourselves,’ said Saint Antony of Egypt. ‘…He who knows himself, knows God (Letter 3 (in the Greek and Latin collections, 6)) ‘If you are pure,’ wrote Saint Isaac the Syrian (late seventh century), ‘heaven is within you; within yourself you will see the angels and the Lord of the angels’ (Quoted in P. Evdokimov, L’Orthodoxie, p. 88). And of Saint Pachomius it is recorded: ‘In the purity of his heart he saw the invisible God as in a mirror (First Greek Life, 22).

And Valerie A. Karras argues that the problem of human condition

is not (…) that human beings have no natural orientation toward God.  The problem of our fallen condition is that, because we have broken communion with God, our spiritual vision has become “clouded” so that we fail to recognize clearly in what direction our natural orientation lies and therefore fail to move consistently in that direction, i.e., to restore communion with God.

It seems tenable, then, to say that Orthodox theology acknowledges that human will is not entirely corrupted, which corresponds to the distorted, but not removed, image of God. Practically it means that a desire to do good and seek God is to be found in man, but in and of itself it is not enough to move him towards God and overcome the barrier of sin. Karras writes:

Thus, Orthodoxy understands human sin primarily not as deliberate and willful opposition to God, but rather as an inability to know ourselves and God clearly.  It is as though God were calling out to us and coming after us in a storm, but we thought we heard his voice in another direction and kept moving away from him, either directly or obliquely.  It is illuminating that the Greek word for sin, hamartia, means “to miss the mark”.  Despite our orientation toward God, we “miss the mark” because, not only does the clouded spiritual vision of our fallen condition make it difficult for us to see God clearly, but we fail to understand even ourselves truly; thus, we constantly do things which make us feel only incompletely and unsatisfactorily good or happy because we don’t recognize that God is himself the fulfillment of our innate desire and natural movement.  Explaining Maximos’ theology, Andrew Louth offers, “… with fallen creatures, their own nature has become opaque to them, they no longer know what they want, and experience coercion in trying to love what cannot give fulfilment.” Ultimately, it is not our natural human will that is deficient, but rather how we perceive it and the way, or mode, by which we express it; as Louth sourly opines, “it is a frustrating and confusing business.”

What is the solution then, what is salvation? The answer Orthodox theology gives is the God-Manhood of Jesus and his overcoming of human mortality through the resurrection. Eastern soteriology has not been formulated in legal terms – like penal substitution – but it always refers to ontology and salvation through participation in Christ who deified and restored human nature. To put it as simply as possible: every man can participate in the nature of Christ, which is “homousious” with our nature, and consequently in God, who is “homousious” with Christ. That is not a static accomplishment, however, but a dynamic process of theosis, which occures through the Holy Spirit. As Mark Shuttleworth writes:

With the Incarnation, God has assumed and glorified our flesh and has consecrated and sanctified our humanity. He has also given us the Holy Spirit. As we acquire more of the Holy Spirit in our daily lives, we become more like Christ, and we have the opportunity of being granted, in this life, illumination or glorification. When we speak of acquiring more of the Holy Spirit, it is in the sense of appropriating to a greater degree what has actually been given to us already by God. We acquire more of what we are more able to receive.

Could we say then that when Julian writes of this will of the soul she in fact refers to the image of God which, in order to be restored and become active – leading us to God – depends “on the sight of God”, as she put it? The sight of God can mean his grace revealed in the deification of human nature in Christ. The Holy Spirit and grace are indispensable for us to draw closer to God – and I think nothing in Julian’s writings denies that. But the revolutionary foundation lies in the deification brought about by Christ and in the restoration and elevation of human nature in him. The hitherto obscured and powerless longing of the human soul may be fulfilled in Christ through the grace (“the sight”) of God.

The above is of course nothing but a very general attempt to find a way to reconcile Julian’s views with Christian doctrine. All these points need elaboration and there are more that should be taken up. But I think it might be cautiously concluded that her teachings are not gnostic or even semi-gnostic (unless we assume that Orthodoxy is also semi-gnostic, which is of course thinkable). And of course, the problem whether “gnostic” should always mean unacceptable is an altogether different question. I’m curious what Rev. Neal would think about my propositions.

Anglicanism is a basic way of being Christian, not an ideology. It seeks to give the faithful the minimum necessary that each requires in order to follow Christ. We do not claim to hold the fullness of the faith, as opposed to all others. I can savor the whole of Christianity, Reformed, Orthodox, and Roman, from within my church. But most importantly, I can “work out my salvation with fear and trembling,” as Paul told the Philippians. It is not necessary that I hold every single opinion of the church, only that I can worship God with conviction and integrity through the liturgies of the Book of Common Prayer. With the Bible, the Prayer Book has the minimum necessary for any Christian’s life.

That fragment of the sermon preached in Cracow by the bishop-in-charge of the Convocation of Episcopal Churches in Europe, the Rt. Rev. Pierre Whalon, came to my mind after today’s said Service of Holy Communion at St. John and St. Philip Anglican Church in the Hague. The Anglicans from the Hague probably have the most developed congregational and liturgical life of all the Anglican parishes in the Netherlands. It’s enough to visit their website to see it (and if you happen to be in the Hague some time, it’s worthwhile to come to Ary van der Spuyweg 1 and take part in one of the services). The first Sunday morning service is meant to be “a quiet and reflective start to the day”. Relatively few people come, there are no hymns and the liturgy can be described as “basic” (Common Worship Order One). Moreover, the celebrant, the Rev. Ronald Price, in everyday life Professor at the Delft University of Technology (specializing in Hydro-Informatics; whoever knows what that is may explain it to me, because I’m too shy to admit my ignorance and ask him ), represents the Evangelical “wing” of Anglicanism, whose members are not known for particular devotion for the liturgy, and that can indeed be seen from the way he celebrates the Eucharist. Despite this, however (or perhaps BECAUSE OF THIS) the service is a consistent whole that can be seen as a great expression of the BASIC character of Anglicanism. What we do and say during the liturgy is a certain minimum, which should make everyone realize that he or she is at a Holy Communion Service of a church representing the legacy of “reformed Catholicism” (this time I’m referring to one of the main motives of Prof. Dan Joslyn-Siemiatkoski’s Cracow presentation). At the same time every participant can ADD to this basis forms that come from his own type of piety: at the right moment she can make the sign of the cross (not afraid of confronting the look of surprise on the faces of people around her), kneel, bow her head – even if the celebrant (at least that concrete celebrant) doesn’t do that. That is why, even though my liturgical ideal is definitely more “Catholic” (or “high church”, if you want), I come to these services with great pleasure and I don’t experience their – in a sense “ascetic” – form as a sign of liturgical poverty. The said Holy Communion Service at St. John and St. Philip’s in the Hague is for me not only “a quiet and reflective start to the day”, but also a starting point in experiencing what Sunday liturgy (in my opinion EVERY Sunday liturgy) should be in any case: a unity of Word and Sacrament. At the same time, even though I appreciate the liturgical abundance of Anglicanism and I like to take part in more “high church” celebrations, it is for me a sort of quintessence of Anglicanism as a form of Christianity which “seeks to give the faithful the minimum necessary that each requires in order to follow Christ”…

Anglikanizm jest rudymentarnym sposobem bycia chrześcijaninem, a nie ideologią. Stara się dać wierzącym konieczne minimum, którego potrzebuje każdy, aby podążać za Chrystusem. Nie rościmy sobie pretensji do posiadania pełni wiary, której nikt inny nie posiada. Mogę delektować się całym chrześcijaństwem: reformowanym, prawosławnym i rzymskim, będąc w swoim Kościele. Co jednak najważniejsze, mogę “z bojaźnią i drżeniem sprawować moje zbawienie”, jak pisze Paweł w Liście do Filipian. Nie jest konieczne, abym podzielał każdą opinię Kościoła, a jedynie, abym mógł czcić Bogu z przekonaniem i autentyzmem poprzez liturgie zawarte w Modlitewniku Powszechnym. Wraz z Biblią, Modlitewnik zawiera minimum tego, co konieczne dla życia chrześcijańskiego.

Ten fragment kazania zwierzchnika Konwokacji Kościołów Episkopalnych w Europie, ks. bp. Pierre’a Whalona, przyszedl mi do głowy dziś po (tzw. ‘cichym’) nabożeństwie komunijnym w anglikańskim kościele pw. św.św. Jana i Filipa. Hascy anglikanie maja chyba najbardziej rozwinięte życie wspólnotowe i liturgiczne ze wszystkich parafii anglikańskich w Holandii. Wystarczy tylko odwiedzić ich stronę internetową, by się o tym przekonać (a jeśli kiedyś będziecie w Hadze, warto po prostu zajrzeć na Ary van der Spuyweg 1 i wziąć udział w którymś z nabożeństw). Pierwsze nabożeństwo niedzielnego poranka jest pomyślane “jako quiet and reflective start to the day” (“spokojny i refleksyjny początek dnia”). Przychodzi na nie stosunkowo niewiele osób, nie śpiewa się pieśni, liturgię można określić właśnie mianem “rudymentarnej” (Common Worship Order One). Do tego celebrans, ks. Roland Price, na co dzień profesor Politechniki w Delft (specjalista z zakresu hydro-informatyki; kto wie co to takiego, niech pisze, bo wstydzę się przyznać do swej indolencji i zapytać jego samego ), reprezentuje ewangelikalne ‘skrzydło’ anglikanizmu, którego przedstawiciele nie są znani ze szczególnego umiłowania liturgii, i to widać po sposobie w jaki celebruje. Mimo to jednak (a może WŁAŚNIE DLATEGO) nabożeństwo stanowi bardzo spójną całość, którą można uznać za świetny wyraz RUDYMENTARNEGO charakteru anglikanizmu (w znaczeniu ‘elementarny’, ‘podstawowy’, ‘bazowy’ a nie ‘szczątkowy’). To, co robimy i mówimy wszyscy w trakcie, to właśnie pewne minimum, na podstawie którego dla każdego powinno być rozpoznawalne, że znajduje się na nabożeństwie komunijnym Kościoła reprezentującego dziedzictwo “reformowanego katolicyzmu” (by nawiązać z kolei do jednego z wiodących wątków krakowskiej prezentacji prof. Daniela Joslyna-Siemiatkoskiego). Zarazem każdy uczestnik może UZUPEŁNIĆ tę podstawę formami odpowiadającymi jego własnej pobożności: może w stosownym momencie uczynić znak krzyża (nie obawiając się konfrontacji ze zdziwionymi spojrzeniami innych obecnych), uklęknąć, skłonić głowę – nawet jeśli celebrans (przynajmniej ten konkretny celebrans) tego nie robi. Dlatego, chociaż mój własny ideał liturgii jest zdecydowanie bardziej “katolicki” (albo “wysokokościelny”, jak kto woli), naprawdę chętnie bywam na tych nabożeństwach i nie odczuwam ich – w pewnym sensie “ascetycznej” – formy jako przejawu liturgicznego ubóstwa. “Ciche” nabożeństwo komunijne u św.św. Jana i Filipa w Hadze jest dla mnie nie tylko “cichym i medytatywnym początkiem dnia”, ale również rodzajem punktu wyjścia do przeżywania tego czym niedzielna liturgia (moim zdaniem KAŻDA liturgia niedzielna) w każdym razie być powinna: jednością Słowa i Sakramentu. Zarazem zaś, choć doceniam liturgiczne bogactwo anglikanizmu i chętnie uczestniczę w bardziej “wysokokoscielnych” celebracjach, stanowi ono w moich oczach swoistą kwintesencję anglikanizmu jako formy chrześcijaństwa, która stawia sobie za cel “dać wierzącym konieczne minimum, którego potrzebuje każdy, aby podążać za Chrystusem”…

…and during the first few centuries it had its greatest centers, its most prestigious churches and monasteries, in Syria, Palestine and Mesopotamia. Early Eastern Christians wrote and thought in Syriac, a language closely related to the Aramaic of Jesus and his apostles.

Although these words don’t seem particularly surprising, we do tend to forget about it often, don’t we? And by “we” we mean not only those of us for whom the centres of Christianity are in Rome, Wittenberg, Geneva or Canterbury, but even those who by “centre” mean Constantinople or Moscow. All these places are in Europe (Constantinople, today Istanbul, is situated, strictly speaking, at the frontier between Europe and Asia). That is why for all those who, like we, think of themselves as Europeans, and for whom this term is not devoid of meaning but defines an important, or perhaps even crucial, characteristic of their identity, it will be good to ponder for a moment yet another fragment from Jenkins’ book:

When they think about Christian history, most modern Westerners follow the book of Acts in concentrating on the church’s expansion west, through Greece and the Mediterranean world, and on to Rome. But while some early Christians were indeed moving west, many other believers—probably in greater numbers—journeyed east along the land routes, through what we today call Iraq and Iran, where they built great and enduring churches. Because of its location—dose to the Roman frontier, but just far enough beyond it to avoid heavy-handed interference—Mesopotamia or Iraq retained a powerful Christian culture at least through the thirteenth century. In terms of the number and splendor of its churches and monasteries, its vast scholarship and dazzling spirituality, Iraq was through the late Middle Ages at least as much a cultural and spiritual heartland of Christianity as was France or Germany, or indeed Ireland.

Iraq and Syria were the bases for two great transnational churches deemed heretical by the Catholic and Orthodox—namely, the Nestorians and Jacobites. Well into the Middle Ages, the Christian strongholds of the Middle East included such currently newsworthy Iraqi cities as Basra, Mosul, and Kirkuk, while Tikrit—hometown of Saddam Hussein—was a thriving Christian center several centuries after the coming of Islam. Nisibis and Jundishapur were legendary centers of learning that kept alive the culture and science of the ancient world, both of the Greco-Romans and of the Persians. In their scholarship, their access to classical learning and science, the Eastern churches in 800 were at a level that Latin Europe would not reach at least until the thirteenth century.

Our interest in Eastern Christianity was not born today; after all, we met each other on an internet discussion board devoted to this topic. Loukas remains a member of the Orthodox Church and, unlike many other Orthodox Christians, has no difficulty in combining this identity with our fascination with Anglicanism and engagement in the Episcopal Church. And it was not without a reason that Pradusz, upon joining the Ecumenical Mariavite Congregation, took the name of Maria Isaac, in honour of St. Isaac the Syrian. In the end, adherence to the idea of the “undivided Church of the first centuries” (even if that Church is in fact a myth too) obliges one to something… Yet we had not managed to date to visit one of the most important centres of the Syriac Orthodox Church in Europe, which is St. Ephrem the Syrian Monastery in Glane, a town located at the Dutch-German border. Only thanks to a coincidence of, not always nice, circumstances, we spontaneously decided yesterday to contact the monastery, and went there today. The monastery in Glane was built for the Sisters of St. Joseph of Chambery. Because they came from Norway, its patron saint was St. Olaf. Then the male congregation of Societas Mariae became the owner of the monastery. In 1981 it was bought by the Syriac Orthodox community, and given its present shape to a large degree thanks to the efforts of Archbishop Julius Yeshu Cicek (1942-2005). His memory is kept alive with great devotion by the monks of Glane.

We arrived at the monastery about half past nine. One of the nuns living there welcomed us and gave us Easter eggs. Literally a few minutes later came Fr. Sait who was our guide for the following hour. We started the tour visiting the chapel, where we listened to Fr. Sait talk about the history of the church and the monastery, as well as about some liturgical ceremonies. Our attention was drawn by the curtain separating the altar from the part of the church where the faithful gather. But we also had an opportunity to look behind it and see the altar. Another interesting thing was the cross, which, as Fr. Sait explained, has a meaning similar to the Paschal Candle in the Western churches – for it symbolizes the presence of the Risen One on earth in the period between Easter and the Ascension. From the chapel we went to the reception room where preparations for a funeral were going on, a funeral, by the way, we were invited to attend, but – even though it was tempting for liturgical reasons – didn’t go to in the end since we consider a funeral to be a very intimate occasion. We gladly used the opportunity we had when we were offered a cup of coffee, however, to talk with our guide for a moment and ask him a few questions. We learned that the Syrian community in Holland has about 17 thousand members. We asked also about Eucharistic hospitality and heard that Loukas, as an Orthodox Christian, could, having confessed his sins, receive Communion. Fr. Sait was not able to say whether the same applies to an Anglican. From there we went on to discuss for a longer while the topic of the Apostolic succession and its importance. The Syriac Orthodox Church attaches such great significance to it that, for instance, it doesn’t, alas, recognise the validity of baptism administered in churches which do not have Apostolic succession. That is why, for example, the converts to the Syriac Church from the Dutch Reformed Church (there are about 30 now) have to be baptized again by a Syriac priest.

From this room we proceeded to the cathedral where we admired the altar made by a Bulgarian artist, as well as the stain-glass windows made after early Medieval Syrian paintings. These paintings decorate also the Gospel Book handwritten by Archbishop Julius. After seeing the interior of the cathedral and taking a few photos, we went down to the crypt where the clergy are interred. We also learned that literally a few days ago, during the celebrations of Pascha, that place was visited by thousands(!) of the faithful. Then Fr. Sait showed us the cemetery where the lay people are buried. But when we were there our guide’s phone rang: it was the present leader of the church in Holland, Archbishop Polycarpus Augin Aydin, calling to say that he was waiting for us in the monastery.

The not yet 41 years old Bishop is a worthy heir of the ancient Syrian luminaries of scholarship. He studied in London, Oxford and St. Vladimir’s Seminary in New York, and now is working on his dissertation at Princeton. Above all, however, he turned out to be the most kind host and talking with him was a great pleasure. Our conversation didn’t take long, but we managed to learn, for example, about the project to translate liturgical and hagiographic writings from Syriac into Dutch. We also asked about the relations with the other great tradition of Syrian Christianity, which too is present in Holland, the Church of the East. Archbishop Polycarpus said that common spirituality brings the believers together, in spite of old doctrinal controversies. We also found out about the broader dimension of ecumenism – in a few days the monastery will host the annual meeting of Old Catholics, Anglicans and Orthodox Christians. At the end of our conversation we received a great gift from Mor Polycarpus – a bilingual, Dutch-Syrian edition of the Wisdom of St. Isaac and Dr Kees den Biesen’s book about the poetry of St. Ephrem the Syrian (it’s worth noting that the author is one of the few Dutch converts to the Syriac Orthodox Church).

Although we didn’t go to the funeral, we couldn’t of course deny ourselves the opportunity to take part in the Noon Prayer. We returned to the chapel where our tour had began. Because the prayer, obviously, was in Aramaic, we couldn’t follow most of it. But when you don’t understand the words, other impressions get to you all the more intensely, and you are able to feel the atmosphere of the service even better. If we were to look for any comparisons, we should probably say that the Syrian canonical hours on the one hand resemble of course the Byzantine ones, but at the same time doubtlessly have a Semitic character. Listening to the chanting, we couldn’t resist the association with Synagogue chants. Without a doubt, in course of its long and complex history, this form of Christianity remained faithful to the Semitic roots of the Christian faith. Something we have only recently rediscovered in Europe, namely that – as Pius XI put it – from the spiritual point of view we all are Semites, the Syriac Christians have been living out for two thousand years… The prayer was concluded with a blessing and kissing of the Gospel Book and the cross held by the Archbishop. We thought that it was also the time to say goodbye, but it turned out impossible to leave the monastery and its hospitable inhabitants without eating with them. The Archbishop invited us to lunch, which we had accompanied by three monks and two guests of the monastery, two young Syrians living in Germany. One was in the monastery in order to write his master thesis, and the other wanted to improve his Aramaic. After the lunch – which was very tasty, by the way – we had to leave. After all, we had 125 miles to travel to Leiden.

Wanting to prepare ourselves a bit for the visit, we made some research on the internet looking for information about our hosts. Among other things, we came across an interview given by Archbishop Polycarpus Augin Aydin entitled “Every encounter changes a man”. It’s true. No reading, also reading of the eminent spiritual teachers the Syriac tradition enriched Christianity with, will substitute the experience of a real encounter with the people who represent it. The impressions from such a meeting are of course very difficult to express in words, especially only a few hours after it happened, so we won’t attempt to offer any definitive summary. We would like to say two things, however. Firstly, we were touched by the warm welcome we received. Secondly, we had the impression that, in spite of the difficult trials the Syriac Christians were and continue to be faced with, they are really successful in keeping alive and developing the best tradition of their church. Looking at the situation in the Near East, it’s hard not to worry about these people and this heritage. A call for prayer for them and seems very appropriate here. But at the same time we had the impression of meeting people who are not, even in the slightest extent, pitiful, but rather deserve admiration and respect for how they participate in the living history of their community. And such encounters not only broaden your horizons, but also give you strength…

(…) i w pierwszych stuleciach miało swoje największe ośrodki, swoje najbardziej prominentne kościoły i klasztory, w Syrii, Palestynie i Mezopotamii. Wcześni chrześcijanie Wschodu pisali i myśleli po syryjsku, w języku blisko spokrewnionym z aramejskim Jezusa i Jego apostołów.

Niby nie ma w tych słowach niczego specjalnie odkrywczego, a jednak, przyznajcie sami, bardzo często zdarza się nam o tym zapominać. Mówiąc zaś “nam”, mamy na myśli nie tylko tych z nas, dla których centrami chrześcijaństwa są Rzym, Wittenberga, Genewa czy Canterbury, ale nawet tych, którzy, mówiąc “centrum”, mają na myśli Konstantynopol czy Moskwę. Wszystkie te miejsca leżą przecież w Europie (Konstantynopol, dzisiejszy Stambuł, ściśle mówiąc, na granicy Europy i Azji). Dlatego wszystkim, którzy, tak jak my, określają się mianem Europejczyków, i dla których to określenie nie jest pozbawione treści, lecz wyznacza istotną, a może nawet wiodącą, cechę ich tożsamości, dobrze zrobi zastanowienie się przez chwilę nad jeszcze innym fragmentem z książki Jenkinsa:

Myśląc o historii chrześcijaństwa, większość współczesnych ludzi Zachodu idzie śladem Dziejów Apostolskich i skupia się na ekspansji Kościoła w kierunku zachodnim, przez Grecję i świat śródziemnomorski, aż po Rzym. Gdy jednak niektórzy z wczesnych chrześcijan rzeczywiście wyruszyli w kierunku zachodnim, wielu innych – prawdopodobnie w większej liczbie – przemieszczało się na Wschód wzdłuż dróg lądowych przez dzisiejszy Iran i Irak, gdzie tworzyli wspaniałe i trwałe Kościoły. Ze względu na swoje położenie w pobliżu rzymskiej granicy – a jednocześnie w wystarczającym od niej oddaleniu, by uniknąć silnej ingerencji – Mezopotamia czy Irak zachowała silną kulturę chrześcijańską co najmniej do końca XIII wieku. Pod względem liczby i wspaniałości swoich kościołów i klasztorów, swojego rozwoju naukowego i zapierającej dech w piersiach duchowości, Irak był w okresie późnego średniowiecza co najmniej w takim samym stopniu kulturowym i duchowym sercem chrześcijaństwa jak Francja, Niemcy czy Irlandia.

Irak i Syria stanowiły bazę dwu wielkich ponadnarodowych Kościołów uznawanych przez katolików i prawosławnych heretyckie, mianowicie nestorian i jakobitów [żadna z tych nazw, o czym warto pamiętać, nie jest używana przez ich wyznawców; wręcz przeciwnie, uważają je oni za co najmniej niewłaściwe]. Aż po późne wieki średnie do chrześcijańskich bastionów Środkowego Wschodu należały tak bardzo znane ze współczesnych serwisów informacyjnych irackie miasta jak Basra, Mosul i Kirkuk, podczas gdy Tikrit – rodzinne miasto Saddama Husseina – było kwitnącym ośrodkiem chrześcijaństwa jeszcze w kilka stuleci po nadejściu islamu. Nisibis i Jundishapur stanowiły legendarne centra naukowe, które podtrzymywały kulturę i naukę świata starożytnego, zarówno grecko-rzymskiego jak i perskiego. Jeśli chodzi o naukę, dostęp do klasycznej dydaktyki oraz wiedzy, Kościoły Wschodu znajdowały się w roku 800 na poziomie, którego łacińska Europa nie osiągnęła co najmniej aż po XIII stulecie.

Nasze zainteresowanie wschodnim chrześcijaństwem datuje się nie od dziś; w końcu poznaliśmy się za pośrednictwem forum internetowego poświęconego tej tematyce. Loukas pozostaje członkiem Kościoła prawosławnego i, w odróżnieniu od wielu innych prawosławnych, udaje mu się bez większych problemów godzić tę tożsamość z fascynacją anglikanizmem i zaangażowaniem na rzecz Kościoła episkopalnego. Pradusz nie bez powodu, przystępując do Ekumenicznego Zgromadzenia Mariawitów, przybrał imię zakonne Maria Izaak, na cześć św. Izaaka Syryjczyka. W końcu przywiązanie do idei “Kościoła niepodzielonego pierwszych wieków” (nawet jeżeli ów Kościół też jest mitem) do czegoś zobowiązuje… Mimo to nie udało nam się dotychczas odwiedzić jednego z ważniejszych centrów Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego w Europie, jakim jest Klasztor pw. Św. Efrema w miejscowości Glane położonej na granicy holendersko-niemieckiej. Dopiero splot różnych, zresztą nie tylko miłych, okoliczności sprawił, że spontanicznie podjęliśmy wczoraj kontakt z klasztorem i dziś wybraliśmy się tam z wizytą. Klasztor w Glane wybudowano dla sióstr z kongregacji pw. św. Józefa z Chambery. Ponieważ siostry pochodziły z Norwegii, jego patronem został św. Olaf. Następnie właścicielem klasztoru stała się męska kongregacja zakonna Societas Mariae. W 1981 r. zakupiła go syryjska wspólnota ortodoksyjna, zaś obecny kształt zyskał on w dużym stopniu dzięki staraniom poprzedniego zwierzchnika tej wspólnoty, arcybiskupa Juliusza Yeshu Ciceka (1942-2005). Jego pamięć mnisi z Glane otaczają szczególnym pietyzmem.

Do klasztoru dotarliśmy około w pół do dziesiątej. Powitała nas jedna z mieszkających tu zakonnic, wręczając nam wielkanocne pisanki. Dosłownie kilka minut później pojawił się o. Sait, który przez następną godzinę był naszym przewodnikiem po zabudowaniach klasztornych. Zwiedzanie rozpoczęliśmy od kaplicy, gdzie wysłuchaliśmy opowieści o historii Kościoła i klasztoru oraz niektórych obrzędach liturgicznych. Naszą uwagę zwróciła charakterystyczna dla tradycji syryjskiej kurtyna oddzielająca prezbiterium od części przeznaczonej dla wiernych. Mieliśmy jednak również możliwość zajrzenia za nią i zobaczenia ołtarza. Innym zwracającym uwagę elementem wystroju był krzyż, który, jak wyjaśnił nam o. Sait, spełnia podobną rolę jak paschał w Kościołach tradycji zachodniej – symbolizuje bowiem w okresie pomiędzy Wielkanocą i Wniebowstąpieniem obecność Zmartwychwstałego na ziemi. Z kaplicy przeszliśmy do sali, gdzie właśnie odbywały się przygotowania do pogrzebu, w którym zresztą mieliśmy możliwość wziąć udział, ale, aczkolwiek skądinąd kusiło nas to ze względów liturgicznych, nie skorzystaliśmy z niej, wychodząc z założenia, że pogrzeb to jednak bardzo intymna uroczystość. Z przyjemnością skorzystaliśmy natomiast z okazji, aby przy kawie, którą nas poczęstowano, porozmawiać przez chwilę z naszym przewodnikiem i zadać mu kilka pytań. Dowiedzieliśmy się, że społeczność syryjska w Holandii liczy sobie około 17 tys. członków. Spytaliśmy również o kwestię gościnności eucharystycznej. W odpowiedzi usłyszeliśmy, że Loukas, jako prawosławny, po uprzedniej spowiedzi, mógłby przystąpić do komunii. O. Sait nie był w stanie nam jednoznacznie powiedzieć, czy byłoby to możliwe również dla anglikanina. Przy okazji zatrzymaliśmy się nieco dłużej przy temacie sukcesji apostolskiej i jej znaczenia. Syryjski Kościół Ortodoksyjny przywiązuje do niej tak wielką wagę, iż na przykład, niestety, nie uznaje ważności chrztu udzielanego w Kościołach, które się nią nie legitymują. Dlatego chociażby przystępujący do niego holenderscy reformowani (jest ich obecnie około 30) muszą przyjąć sakrament chrztu świętego z rąk syryjskiego kapłana.

Z sali przeszliśmy do katedry, w której podziwialiśmy ołtarz będący dziełem bułgarskiego artysty oraz witraże stworzone na wzór wczesnośredniowiecznych malowideł syryjskich. Malowidła te ozdabiały również ewangeliarz przepisany ręcznie przez arcybiskupa Juliusza. Po obejrzeniu wnętrza katedry i zrobieniu kilku zdjęć zeszliśmy do krypty, gdzie znajdują się groby duchownych. Przy okazji dowiedzieliśmy się, że dosłownie kilka dni wcześniej, w czasie obchodów święta Paschy, miejsce to odwiedziło kilka tysięcy(!) wiernych. Potem przeszliśmy jeszcze na, znajdujący się obok kościoła, cmentarz dla świeckich członków społeczności. Jednak gdy po nim spacerowaliśmy, w kieszeni naszego przewodnika odezwał się telefon: dzwonił obecny zwierzchnik Kościoła w Holandii, Arcybiskup Polikarp Augin Aydin, by powiedzieć, że oczekuje nas w klasztorze.

Liczący sobie niespełna czterdzieści jeden lat biskup jest godnym spadkobiercą starożytnych syryjskich luminarzy nauki. Studiował w Londynie, Oksfordzie oraz Seminarium Św. Włodzimierza w Nowym Jorku, a obecnie prowadzi przewód doktorski w Princeton. Przede wszystkim jednak, okazał się przemiłym gospodarzem i rozmówcą. Nasza rozmowa nie trwała długo, ale zdążyliśmy się np. dowiedzieć o projekcie tłumaczenia na język niderlandzki pism liturgicznych i hagiograficznych. Spytaliśmy również o stosunki z, także obecnym w Holandii, drugim wielkim nurtem syryjskiego chrześcijaństwa, Kościołem Wschodu. Arcybiskup Polikarp stwierdził, że, pomimo zadawnionych kontrowersji doktrynalnych, wspólna duchowość łączy wyznawców obydwu nurtów. Dowiedzieliśmy się również, że ekumenia zatacza szersze kręgi – za kilka dni klasztor będzie gospodarzem dorocznego spotkania starokatolików, anglikanów i prawosławnych. Na zakończenie rozmowy otrzymaliśmy wspaniały prezent – dwujęzyczne, niderlandzko-syryjskie, wydanie mądrości św. Izaaka z Niniwy oraz książkę dra Keesa den Biesena poświęconą poezji św. Efrema Syryjczyka (warto dodać, że autor jest jednym z niewielu holenderskich konwertytów do Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego).

Chociaż zrezygnowaliśmy z zaproszenia do udziału w obrzędach pogrzebowych, oczywiście nie mogliśmy odmówić sobie uczestnictwa w modlitwie południowej. Wróciliśmy więc do kaplicy, od której rozpoczęło się nasze zwiedzanie. Ponieważ modlitwa odbywała się oczywiście w języku aramejskim, nie mogliśmy jej na bieżąco śledzić. Gdy jednak nie rozumie się słów, tym mocniej odbiera się inne wrażenia, a przede wszystkim coś, co można by nazwać ogólną atmosferą obrzędu. Jeśli szukać jakichkolwiek porównań, należałoby chyba powiedzieć, że syryjskie godziny kanoniczne z jednej strony oczywiście przypominają obrzędowość prawosławia, ale jednocześnie noszą niezaprzeczalny rys semicki. Wsłuchując się w brzmienie śpiewów, nie mogliśmy się oprzeć skojarzeniu ze śpiewami synagogalnymi. Nie ulega wątpliwości, że, mimo wszystkich historycznych zawirowań, tej formie chrześcijaństwa udało się zachować żywą łączność z semickimi korzeniami wiary chrześcijańskiej. Coś, co w Europie dopiero powoli na nowo odkrywamy: mianowicie, że – jak to określił papież Pius XI – z punktu widzenia duchowego wszyscy jesteśmy Semitami, syryjscy chrześcijanie nieprzerwanie pielęgnują od dwóch tysiącleci… Modlitwa zakończyła się błogosławieństwem i ucałowaniem Ewangelii oraz krzyża w rękach Arcybiskupa. Sądziliśmy, że jest to zarazem moment pożegnania, ale okazało się niemożliwe opuścić gościnne podwoje klasztoru bez wspólnego posiłku. Arcybiskup zaprosił nas na lunch w towarzystwie trzech mnichów i dwóch gości, którymi okazali się żyjący w Niemczech młodzi Syryjczycy. Jeden z nich wykorzystywał pobyt w Glane, aby pisać pracę magisterską, drugi uczył się tam języka aramejskiego. Po, skądinąd zresztą bardzo smacznym, posiłku musieliśmy się już jednak pożegnać – przed nami było w końcu jeszcze ponad dwieście kilometrów do Lejdy.

Chcąc nieco przygotować się do wizyty, przejrzeliśmy wczoraj internet szukając różnych informacji na temat naszych gospodarzy. Natknęliśmy się przy tym między innymi na z Arcybiskupem Polikarpem Auginem Aydinem, zatytułowany “Każde spotkanie w jakiś sposób zmienia człowieka”. To prawda. Żadna lektura, w tym również lektura pism wybitnych nauczycielu duchowości, którymi obdarzyła chrześcijaństwo tradycja syryjska, nie zastąpi oczywiście doświadczenia spotkania z ludźmi, którzy tę tradycję reprezentują. Wrażenia z takiego spotkania są oczywiście trudne do ujęcia w słowa, zwłaszcza w zaledwie kilka godzin po fakcie, nie będziemy więc silić się na jakieś całościowe podsumowanie. Dwie rzeczy chcielibyśmy jednak powiedzieć. Po pierwsze uderzyła nas serdeczność, z jaką nas przyjęto. Po drugie, odnieśliśmy wrażenie, że, pomimo ciężkich prób przez jakie przechodzili w przeszłości i przechodzą nadal wyznawcy Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego, z dużym powodzeniem starają się oni podtrzymywać i rozwijać najlepsze tradycje tego Kościoła. Patrząc na sytuację na Bliskim Wschodzie, trudno nie martwić się o dalsze losy tych ludzi i tego dziedzictwa. Tutaj jak najbardziej na miejscu jest wezwanie do modlitwy za nich i za nie. Jednocześnie odnieśliśmy jednak wrażenie spotkania z ludźmi, którzy w najmniejszym nawet stopniu nie wzbudzają litości, lecz raczej podziw i szacunek za to, w jaki sposób wpisują się w historię swojej wspólnoty. A takie spotkania nie tylko poszerzają horyzonty, lecz również dodają sił…

Dutch Protestant Association Church in Driebergen

The reference to Paschal Vigil in Moscow in the text was given a new meaning for us yesterday evening. We too were at Easter Vigil in such a little church full of people in a city which, however in a free country, is certainly not more ready to listen to the Easter message than the 1937 Moscow, and possibly even less. And we too read there the Gospel about the Light that shines in the darkness, and Christ rose from the dead in the Russian Orthodox Church in Groningen, the Netherlands…

1 Corintians 1:18-25

For the preaching of the cross is foolishness to those who perish; but unto us who are saved, it is the power of God. For it is written: “I will destroy the wisdom of the wise, and will bring to nothing the understanding of the prudent.” Where is the wise? Where is the scribe? Where is the disputer of this world? Hath not God made foolish the wisdom of this world? For since, in the wisdom of God, the world by wisdom knew not God, it pleased God by the foolishness of preaching to save those who believe. For the Jews require a sign, and the Greeks seek after wisdom; but we preach Christ crucified, unto the Jews a stumbling block, and unto the Greeks foolishness, but unto those who are called, both Jews and Greeks, Christ, the power of God and the wisdom of God. For the foolishness of God is wiser than men, and the weakness of God is stronger than men.

What is wise?

This question was to be heard everywhere we gathered for this year’s “huiskamergesprekken” [a series of discussion meetings organized each year around a certain topic in the homes of the KGIJ members]. It is to be heard, without a doubt, in many homes where people discuss the personal consequences of both the economic crisis itself and the measures those who govern us deem necessary to fight it. We hope that it is to be heard from time to time also in the offices of our government, in Brussels, and in Strasbourg; that wise, lasting solutions are sought, and not only short-term measures. And this is what we hope for also for ourselves: both personally and as members of a congregation which will shortly have to face many difficult challenges.

What is wise?

Did Jesus ask this question too? When we read the Gospels, we sometimes get the impression that he knew the answer to every question in advance. So perhaps there is nothing strange in what some people say: JESUS HAS THE ANSWER (OR IS THE ANSWER) TO ALL YOUR QUESTIONS. Yet I don’t believe it at all! Even if we confess Jesus as the Son of God, which I do with all my heart (and especially when I listen to J.S. Bach’s St. Mathew Passion, where this title is perceived as blasphemy – for then you can realize that it’s not a dogma meant to give us the sense that we believe “as we should”, but rather a challenge of the authorities, a challenge that they treat as an offence!), it cannot deny the simple fact that he was a human being, who, as we all, had to look for his own answers first; who, as we all, looked for his purpose in life, his calling. Only such Jesus is interesting to me. Only with such a Saviour can I identify. Only an encounter with someone who is fully human, as human as possible, can have a redeeming, liberating meaning for me. And only such encounter can be at the same time an encounter with the living God…

Did Jesus ask the question what is wise? When did he actually realize that his way was a “dead end road”, the way of the cross? And what does our GPS say when we are on such a road? “Turn around!”, “Turn around now!”. And everyone knows that it is not wise not to listen to it. For it’s our best interest that is at stake here, and sometimes it’s even about self-preservation. Do not enter dead end roads, choose what is certain and not what is uncertain, don’t take unnecessary risks, don’t confront danger that can be avoided. You have to count and calculate well. That’s wisdom! It’s the wisdom of life, coming from experience. The opposite is simple foolishness. So whoever doesn’t act like that, is proclaimed a fool or a lunatic. Bu this is where St. Paul comes suddenly, saying:

For it is written: “I will destroy the wisdom of the wise, and will bring to nothing the understanding of the prudent.”

And then:

We preach Christ crucified, unto the Jews a stumbling block, and unto the Greeks foolishness.

For there is the wisdom of life, but there is also the Paschal wisdom: the wisdom of Easter. And this wisdom says that it’s the one who doesn’t act in his best interest and doesn’t preserve himself at all costs that will find life in abundance. It is this “foolishness of God” that eventually turns out to be “wiser than men”. It is this “weakness of God”, vulnerability, defenselessness, that “is stronger than men”. The logic of the grain of wheat:

Verily, verily I say unto you, unless a grain of wheat fall into the ground and die, it abideth alone; but if it die, it bringeth forth much fruit.

It was in 1937. A Dutchman by the name of Piotr Hendrix went to Moscow. Not in order to witness “the successful progress of Communism”, but… to celebrate Easter. In a city where there was hardly a functioning church left, where believers were regularly persecuted. Please note – it was 1937, the apex of Stalin’s terror. Glorious churches in the city centre could not be used for “the foolishness of preaching”. Only on the outskirts a few little churches were not closed. One of them, in Dologomirovo, was out of necessity made a sobor (cathedral). On the vigil of Easter it was full. Hendrix couldn’t even get inside. The service had already started and suddenly the lights went on again and one could hear ecstatic cries “Christos voskrese” – Christ is Risen. “Voistinno voskrese” – He is risen indeed, Hendrix answered, like everyone else. And later he wrote about this:

IT HAPPENED THEN. CHRIST ROSE FROM THE DEAD IN MOSCOW, IN A LITTLE CHURCH ON THE OUTSKIRTS OF THE CITY WHICH WAS NOT LISTENING, AND WHICH WAS NOT ALLOWED TO LISTEN, TO THE NEWS OF HIS RESURRECTION.

This “then” is essential! Then… Even not “then in Jerusalem”, but “then in Moscow” – for Hendrix thus HERE AND NOW. When the Jews celebrate Pesach, they say: “We were slaves in Egypt, and the Lord God took us out from there with a strong hand”. Not “our ancestors once upon the time”, but US: here and now. If you want to experience Pascha, truly EXPERIENCE Pascha, the first question is not about what happened then, but about what is happening now: with you, with me, with us, our community, our country, our world. What are our “Egypts” and our “Good Fridays”? In what ways are we enslaved and crucified? We and millions of others. What or who takes our freedom away, what or who (perhaps we ourselves?) doesn’t give us a chance to live? And how do we find a new way: a way of liberation, a way of resurrection? How do we employ the crazy logic of Easter to ourselves and people we share our lives with? The Easter story does not take place in the past. It is our story, a story that again and again wants to become our story – a story of our liberation and our resurrection. It is a story about the world turned upside down, a story that challenges us to turn our wisdom upside down – the wisdom of life based on being cautious and the estimation of probability. Good Fridays will come back in our lives, and wisdom means finding a way to make them Easter mornings. Without justifying anything, without easy, cheap consolations, without questioning the reality of death and destruction

a human will find, if he or she wants, a reason to conspire quietly with light in the darkness of his or her loneliness – such a simple token of time.

This is Pascha. This is what we celebrate this evening/this morning. This is what we try to celebrate every time we come together, also when we come together to bid farewell to a loved one. All other things we associate with Easter, are symbols supposed to help us express and make concrete the crazy wisdom (we should remember here that the term “symbol” does not denote something unreal, but rather something that transcends reality and shows its hidden meaning!): the open tomb, the Resurrected One appearing amidst the community. One of such symbolic images recently speaks to me particularly. It is the Pieta of Michelangelo from St. Peter’s in Rome. In art a Pieta is a depiction of Mary with dead Jesus. But Michelangelo’s Pieta means more than that. Not only because of its exceptional beauty, but also because certain details point at other possible meanings. As a true master Michelangelo shows the grief of a mother who lost her son. But when you look carefully, you can see more. The mother is young. It is a young woman, younger than the son. Apart from that, her size exceeds human proportions. And he? He is dead, but his veins are filled with blood as someone who is alive or coming back to life. It cannot be a mistake, for Michelangelo studied enough human corpses to know very well how a dead human being looks like. It has to be meaningful somehow. In one of our celebrations a few months ago we talked about the fact that for both the ancient Semites and Greeks Wisdom was originally a goddess: forever young, virgin goddess of life, divine mother, who with her gentle power brought everything to life. Did Michelangelo, apart from the traditional meaning, want to show also this: a dead man who, having followed his path to the end, returns to the motherly source, in order to be raised again? Could this be, apart from a depiction of the unimaginable suffering of a mother who lost her child, also a depiction of new beginning, of Pascha? I think so…

1 Kor 1:18-25 Nauka bowiem krzyża głupstwem jest dla tych, co idą na zatracenie, mocą Bożą zaś dla nas, którzy dostępujemy zbawienia. Napisane jest bowiem: Wytracę mądrość mędrców, a przebiegłość przebiegłych zniweczę. Gdzie jest mędrzec? Gdzie uczony? Gdzie badacz tego, co doczesne? Czyż nie uczynił Bóg głupstwem mądrości świata? Skoro bowiem świat przez mądrość nie poznał Boga w mądrości Bożej, spodobało się Bogu przez głupstwo głoszenia słowa zbawić wierzących. Tak więc, gdy Żydzi żądają znaków, a Grecy szukają mądrości, my głosimy Chrystusa ukrzyżowanego, który jest zgorszeniem dla Żydów, a głupstwem dla pogan, dla tych zaś, którzy są powołani, tak spośród Żydów, jak i spośród Greków, Chrystusem, mocą Bożą i mądrością Bożą. To bowiem, co jest głupstwem u Boga, przewyższa mądrością ludzi, a co jest słabe u Boga, przewyższa mocą ludzi.

Co jest mądre? To pytanie brzmiało niedawno wszędzie tam, gdzie zbieraliśmy się na tegoroczne “rozmowy domowe” [cykl spotkań dyskusyjnych organizowanych co roku wokół pewnego tematu w domach członków KGIJ]. Brzmi ono zresztą bez wątpienia w bardzo wielu domach, gdzie omawia się osobiste skutki zarówno samego kryzysu ekonomicznego, jak i środków, za pomocą których nasi rządzący starają się go opanować. Mamy nadzieję, że od czasu do czasu brzmi ono również w siedzibie naszego rządu, w Brukseli i w Sztrasburgu; że rzeczywiście poszukuje się tam mądrych, trwałych rozwiązań, a nie tylko krótkofalowych środków zaradczych. I na to samo mamy nadzieję również w odniesieniu do nas samych: zarówno osobiście, jak i jako członkofów wspólnoty, która w najbliższym czasie musi podjąć szereg trudnych wyzwań. Co jest mądre? Czy Jezus też stawiał sobie to pytanie? Gdy czytamy Ewangelie, odnosimy czasami wrażenie, że znał z góry odpowiedź na każde możliwe pytanie. Być może nie ma w tym więc nic dziwnego, że niektórzy mówią: JEZUS MA ODPOWIEDŹ (ALBO JEST ODPOWIEDZIĄ) NA WSZYSTKIE TWOJE PYTANIA. A jednak w to nie wierzę! Nawet gdy wyznajemy Jezusa jako Syna Bożego, co sam też czynię z całego serca (a szczególnie, gdy słucham Pasji według św. Mateusza Jana Sebastiana Bacha, i gdy ten tytuł zostaje potraktowany jako bluźnierstwo; wtedy bowiem można się zorientować, że nie mamy tutaj do czynienia z dogmatem, który ma dać nam poczucie, że wierzymy “jak należy”, lecz z wyzwaniem pod adresem autorytetów, wyzwaniem, które te autorytety postrzegają jako obrazę!), nie może to oznaczać zaprzeczenia prostemu faktowi, że był On człowiekiem, który, jak każdy z nas, musiał najpierw poszukać swoich własnych odpowiedzi; który, jak my wszyscy, poszukiwał swojego celu w życiu, swojego życiowego powołania. Wyłącznie taki Jezus mnie interesuje. Wyłącznie z takim Zbawicielem mogę się utożsamić. Jedynie spotkanie z kimś, kto jest w stu procentach człowiekiem, tak ludzkim, jak to tylko możliwe, może mieć dla mnie zbawienne, wyzwalające znaczenie. I jedynie takie spotkanie może być jednocześnie spotkaniem z żywym Bogiem… Czy Jezus też zadawał sobie pytanie, co jest mądre? Kiedy właściwie zdał sobie sprawę z tego, że Jego droga życiowa to “droga bez przejazdu”, wiodąca ku śmierci droga krzyżowa? A co mówi nasz GPS, kiedy znajdujemy się na takiej drodze? “Zawróć!”, “Zawróć natychmiast!”. I każdy wie, że nie jest mądrą rzeczą tego nie posłuchać. W końcu chodzi tutaj o nasz własny najlepiej pojęty interes, a czasami nawet o ratowanie własnej skóry. Nie wjeżdżać w ślepe zaułki, wybierać to, co pewne, a nie to, co niepewne, nie podejmować zbędnego ryzyka, nie konfrontować się z niebezpieczeństwami, których można uniknąć. Trzeba umieć dobrze liczyć i kalkulować. Oto mądrość! Mądrość życiowa, która wypływa z doświadczenia. Jej przeciwieństwem jest zwykła głupota. Kto więc tak nie czyni, zostaje nazwany głupkiem albo wariatem. W tym momencie pojawia się jednak św. Paweł i mówi:

Napisane jest bowiem: Wytracę mądrość mędrców, a przebiegłość przebiegłych zniweczę.

I dalej:

My głosimy Chrystusa ukrzyżowanego, który jest zgorszeniem dla Żydów, a głupstwem dla pogan.

Istnieje bowiem mądrość życiowa, ale istnieje również mądrość paschalna – mądrość Wielkanocy. I ta mądrość mówi, że właśnie ten, kto nie działa w swoim najlepiej pojętym interesie i nie ratuje za wszelką cenę własnej skóry, znajdzie życie w obfitości. To jest właśnie to “Boże głupstwo”, które ostatecznie “przewyższa mądrością ludzi”. To jest ta “Boża słabość”, kruchość, bezbronność, która “przewyższa mocą ludzi”. Logika pszenicznego ziarna:

Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: Jeżeli ziarno pszenicy wpadłszy w ziemię nie obumrze, zostanie tylko samo, ale jeżeli obumrze, przynosi plon obfity.

Było to w 1937 r. Holender, który nazywał się Piotr Hendrix, pojechał do Moskwy. Nie po to, aby obserwować “postępy w budowie komunizmu”, lecz aby… świętować Paschę. W mieście, w którym prawie nie było funkcjonujących kościołów, gdzie wierzący byli regularnie prześladowani. Zwróćcie uwagę – rok 1937, punkt szczytowy stalinowskiego terroru. Wspaniałe cerkwie w centrum miasta nie mogły oczywiście służyć “głupstwu głoszenia”. Tylko na peryferiach ostało się kilka cerkiewek, których jeszcze nie zamknięto. Jedna z nich, cerkiew w Dołogomirowie, z konieczności służyła jako sobór (katedra). W wigilię święta Paschy była ona pełna ludzi. Hendrix nie mógł nawet wejść do środka. W końcu znalazł miejsce na drzewie, tuż koło okna, przez które mógł spoglądać do wnętrza świątyni. Nabożeństwo już się toczyło i w pewnym momencie na powrót zapłonęły wszystkie światła i rozbrzmiało ekstatyczne wołanie “Christos woksrese” – Chrystus zmartwychwstał. “Woistinno woskrese” – Zaprawdę zmartwychwstał, odpowiedział Hendrix, tak jak wszyscy obecni. A potem tak to wspominał:

WÓWCZAS TO SIĘ STAŁO. CHRYSTUS ZMARTWYCHWSTAŁ W MOSKWIE W MAŁEJ CERKIEWCE NA PERYFERIACH MIASTA, KTÓRE NIE BYŁO ZAINTERESOWANE, NIE MIAŁO PRAWA BYĆ ZAINTERESOWANE, WIEŚCIĄ O JEGO ZMARTWYCHWSTANIU.

To “wówczas” jest bardzo ważne! Wówczas… Nawet nie “wówczas w Jerozolimie”, tylko “wówczas w Moskwie” – dla Hendrixa więc TU I TERAZ. Gdy Żydzi świętują Pesach, mówią: “Byliśmy niewolnikami w Egipcie i Pan wyprowadził nas mocną ręką z niewoli”. Nie “naszych przodków kiedyś tam”, lecz NAS: tu i teraz. Jeżeli chcesz przeżyć Paschę, rzeczywiście PRZEŻYĆ, to pierwsze pytanie nie jest pytaniem o to, co się wydarzyło wtedy, lecz o to, co się dzieje teraz, z tobą, ze mną, z nami, z naszą wspólnotą, z naszym krajem, z naszym światem. Czym są nasze “Egipty”, nasze “Wielkie Piątki”? W jaki sposób bywamy zniewalani i krzyżowani? My i miliony innych. Co lub kto odbiera nam naszą wolność, co lub kto (być może jesteśmy to my sami?) nie daje nam szansy, aby żyć? I jak znajdziemy nową drogę: drogę wyzwolenia, drogę zmartwychwstania? Jak zastosujemy zwariowaną logikę Wielkanocy do nas samych i do ludzi, z którymi dzielimy życie? Opowieść wielkanocna nie rozgrywa się w przeszłości. To jest nasza opowieść, to jest opowieść, która wciąż na nowo chce się stawać naszą opowieścią – opowieścią o naszym wyzwoleniu i naszym zmartwychwstaniu. To opowieść o świecie postawionym na głowie, opowieść, która rzuca nam wyzwanie, abyśmy postawili na głowie naszą mądrość – mądrość życiową, która opiera się na ostrożności i rachunku prawdopodobieństwa. Wielkie Piątki będą powracać w naszym życiu a mądrość polega na tym, aby znaleźć sposób na uczynienie ich wielkanocnymi porankami. Bez usprawiedliwiania czegokolwiek, bez łatwych, tanich pocieszeń, bez kwestionowania rzeczywistości śmierci i zniszczenia

człowiek znajdzie, jeśli zechce, jakiś powód, aby w ciemnościach swojej samotności zawiązać cichy spisek ze światłem – taki prosty znak czasu.

To jest Pascha. To właśnie świętujemy dzisiejszego wieczoru/dzisiejszego ranka. To próbujemy świętować za każdym razem, gdy się zbieramy, również wtedy, gdy zbieramy się, aby pożegnać kogoś bliskiego. Wszystkie inne rzeczy, które kojarzymy z Wielkanocą, są symbolami, które mają nam pomóc w wyrażaniu i konkretyzowaniu tej wariackiej mądrości (pamiętajmy przy tym, że określenie “symbol” nie oznacza czegoś nierzeczywistego, lecz coś, co wykracza poza rzeczywistość i ukazuje jej ukryty sens!): otwarty grób, ukazywanie się Zmartwychwstałego pośrodku wspólnoty. Jeden z takich symbolicznych obrazów przemawia do mnie ostatnio w sposób szczególny. Jest to Pieta Michała Anioła, która znajduje się w Bazylice św. Piotra w Rzymie. W sztuce Pieta to przedstawienie Marii z Jezusem po Jego śmierci. Pieta Michała Anioła oznacza jednak więcej niż to. Nie tylko ze względu na swoje szczególne piękno, lecz również przez to, że pewne szczegóły wskazują na jeszcze inne możliwe jej znaczenie. W mistrzowski sposób Michał Anioł ukazuje ból matki, która utraciła syna. Gdy jednak spojrzeć uważnie, można dostrzec więcej. Matka jest młoda. To młoda kobieta, młodsza od syna. Poza tym jest ona istotą ponadludzkich rozmiarów. A On? On nie żyje, ale Jego żyły są wypełnione krwią jak u kogoś, kto żyje, albo właśnie powraca do życia. To nie może być niedopatrzenie, bo kto jak kto, ale Michał Anioł przestudiował wystarczającą  liczbę ludzkich ciał, aby dobrze wiedzieć, jak wygląda nieżywy człowiek. To musi mieć jakieś znaczenie. W jednym z nabożeństw kilka miesięcy temu mówiliśmy o tym, że zarówno dla starożytnych Semitów, jak i dla Greków, Mądrość była pierwotnie boginią: wiecznie młodą, dziewiczą boginią życia, boską matką, która swą delikatną siłą budziła wszystko do życia. Czyżby Michał Anioł, obok klasycznego znaczenia, chciał ukazać także i to: zmarłego, który, przeszedłszy swoją drogę do końca, powraca do matczynego źródła, aby tam powstać z martwych? Czyżby, oprócz obrazu niewyobrażalnego bólu matki po utracie dziecka, mógłby być to również obraz nowego początku, obraz Paschy? Myślę, że tak…